Nguyên nhân phong trào dân chủ ở Thiên An Môn thất bại

Trong cùng thời điểm năm 1989, phong trào dân chủ ở Thiên An Môn thất bại, nhưng hệ thống cộng sản Đông Âu lại sụp đổ hàng loạt.

Có một đặc điểm chung ở cả Đông Âu, Liên Xô và Trung Quốc là cách mạng màu nổ ra khi chính lãnh đạo đảng đổi màu (tự diễn biến).

Hàng trăm nghìn người biểu tình ở Thiên An Môn năm 1989.
Hàng trăm nghìn người biểu tình ở Thiên An Môn năm 1989.

Cách mạng màu ở Đông Âu dẫn đến hệ thống XHCN ở Đông Âu và Liên Xô sụp đổ thì công của Tổng bí thư/Tổng thống Liên Xô Gorbachev là rất quan trọng.

Lúc đó quân đội Liên Xô vẫn đóng ở các nước Đông Âu, đặc biệt là ở Đông Đức. Nhưng khi có biểu tình thì quân Liên Xô được lệnh cấm trại, không can thiệp. Tương tự vậy, quân Liên Xô ở các nước Đông Âu còn lại đều án binh bất động.

Trong khi mấy chục năm trước, quân đội Liên Xô đã từng mang xe tăng đi đàn áp biểu tình ở Hungary và Tiệp Khắc. Đông Đức lúc đó là tiền đồn XHCN nên sự kiểm soát quân sự của Liên Xô lại càng chặt chẽ.

Thực tế lúc đó Tổng bí thư đảng cộng sản Liên Xô cũng là là Tổng bí thư của các đảng cộng sản Đông Âu. Người lãnh đạo tối cao đã bật đèn xanh thì dân Đông Âu sẽ tự tin làm cách mạng.

Thực tế là quân đội các nước sở tại cũng không hề đàn áp. Nếu có đàn áp bằng xe tăng như Trung Quốc, thì cách mạng cũng dễ bị dập tắt. Cách mạng tháng Tám ở Việt Nam cũng vậy. Quân Nhật đã cố tình không can thiệp, nên Việt Minh mới cướp chính quyền bằng cuốc thuổng gậy gộc được.

Xe tăng quân đội Trung Quốc đàn áp biểu tình ở Thiên An Môn.
Xe tăng quân đội Trung Quốc đàn áp biểu tình ở Thiên An Môn.

Ở chính Liên Xô, cuộc cải tổ của Gorbachev khiến phe bảo thủ bất mãn, họ đã tổ chức đảo chính, giam lỏng được Gorbachev. Nhưng Yeltsin đã phản đảo chính thành công với hình ảnh ông đứng trên tháp pháo một chiếc xe tăng của phe đảo chính. Tức là quân đảo chính đã quay nòng súng (tự diễn biến). Đây là hình ảnh đối lập với những chiếc xe tăng Trung Quốc nghênh ngang chạy giữa đám biểu tình ở Thiên An Môn.

Vấn đề ở chỗ là chính lãnh đạo đảng phải tự diễn biến và những kẻ cầm súng phải không can thiệp, thì cách mạng màu mới có cơ hội thành công.

Làm thế nào để điều đó xảy ra? Kinh nghiệm ở Đông Âu và Trung Quốc là rất khác nhau.

Ở Trung Quốc, quân đoàn 27, được giao nhiệm vụ đàn áp biểu tình. Quân đoàn này có quá nửa quân số không biết chữ, gốc gác ở xa Bắc Kinh, nên sẵn sàng giết dân Bắc Kinh một cách cuồng tín.

Thậm chí họ giết luôn một số quân nhân đơn vị bạn lúc đó vẫn đang canh giữ ở Thiên An Môn. Quân đội Liên Xô không đến nỗi ngu dốt và cuồng tín như vậy, nên họ quay nòng súng chỉ vì Yeltsin thuyết phục.

Năm 1989, phe bảo thủ ở Trung Quốc vẫn còn rất mạnh, cho dù hai Tổng bí thư liên tiếp có cải cách. Bố già Đặng Tiểu Bình vẫn còn đó.

Đặng tuy chả bao giờ nắm chức vụ cao nhất trong đảng và nhà nước cũng như chính phủ nhưng lại là người có quyền lực thực sự lúc bấy giờ.

Ông vẫn đang là chủ tịch quân ủy trung ương (Chủ tịch uỷ ban quân sự trung ương) . Đó là một sự đặc biệt trong chính trị Trung Quốc, khi mà hai Tổng bí thư liên tiếp lại không có quyền lực tối cao trên thực tế. Đó là lý do khiến Đặng có thể chỉ đạo đàn áp biểu tình.

Cách mạng màu ở Liên Xô và Đông Âu cuối thập niên 1980 đã thành công.
Cách mạng màu ở Liên Xô và Đông Âu cuối thập niên 1980 đã thành công.

Trong khi đó, Gorbachev (lãnh đạo tối cao Liên Xô và Đông Âu) lại không đàn áp. Ở Đông Đức hay Rumani, Tổng bí thư đảng vẫn không chấp nhận cải cách. Nhưng họ không đủ sức mạnh để đàn áp khi Liên Xô bất động. Kết cục là Tổng bí thư Honecker (Đông Đức) phải trốn sang Liên Xô và Tổng bí thư Ceaucescu (Ru) bị tử hình.

Biểu tình ở Thiên An Môn chỉ diễn ra ở Bắc Kinh, tuy có lúc có tới 300.000 người tham dự, nhưng đa số là sinh viên. Vì thế nên nó đơn độc ở một địa phương và chỉ một tầng lớp (dân Bắc Kinh có tham gia nhưng ít).

Như vậy, chứng tỏ dân trí Trung Quốc lúc đó đa số chưa có nhận thức về sự cần thiết phải có dân chủ, chỉ có nhóm sinh viên có nhận thức cao và đủ manh động là có nhận thức cao hơn. Nếu biểu tình diễn ra ở nhiều nơi thì chắc quân đội Trung Quốc cũng không dám đàn áp.

Trong khi đó, dân Đông Âu và Liên Xô vốn có dân trí cao hơn dân Trung Quốc nhiều, họ đã diễn biến sâu sắc đến nhiều tầng lớp dân chúng. Đặc biệt là trong nội bộ đảng cộng sản.

Như ở Ba Lan hay Tiệp, Hung, lãnh đạo đảng trước đó đã nhượng bộ dân rất nhiều để cải cách dân chủ. Thậm chí Ba Lan đã cho bầu cử tự do. Công đoàn đoàn kết đã được công nhận như tổ chức đối lập. Đây là gốc rễ của cách mạng màu.

Dân Trung Quốc gần như vô thần, lại ảnh hưởng Nho giáo (trung quân, ái quốc) nặng, nên trung với đảng hơn. Trong khi dân Đông Âu đa phần theo Thiên chúa giáo, là thế lực không bị chính quyền cộng sản kiểm soát, chế độ phong kiến trước đó cũng “dân chủ” hơn là phong kiến Trung Quốc. Vì thế mà dân Đông Âu dễ tự diễn biến.

Về kinh tế, đến năm 1989, Trung Quốc đã đổi mới kinh tế theo thuyết mèo trắng, mèo đen của Đặng được 10 năm, đã có những thành quả nhất định. Do đó uy tín của Đặng cũng lên cao. Dân cũng không quá đói khát, nên có lẽ dân Trung Quốc vẫn tin tưởng vào Đặng và đảng cộng sản Trung Quốc, chưa tự diễn biến.

Trong khi đó, Đông Âu và Liên Xô năm 1989 đã rơi vào suy thoái kinh tế cả chục năm. Kinh tế kiệt quệ mà dân trí lại cao, lại có đạo, thì cách mạng ắt phải diễn ra.

Gorbachev có cách làm ngược với Đặng Tiểu Bình ở chỗ, Gorbachev cải cách dân chủ đồng thời với cải cách kinh tế. Nhưng kinh tế Liên Xô thì phát triển chậm trong khi dân trí về dân chủ lại tiến nhanh. Trong khi Đặng thì cải cách kinh tế hiệu quả đồng thời bóp nghẹt dân chủ, nên dân Trung Quốc bụng thì no mà đầu thì ngu, nên không có động cơ làm cách mạng.

Đó là các lý do khiến cộng sản Đông Âu sụp đổ trong khi cộng sản vẫn bền vững đến giờ.

Triết lý thành công của Trung Quốc chỉ là làm sao để cho đa số dân bụng thì no mà đầu thì ngu. Đông Âu và Liên Xô thì lại ngược lại nên sụp đổ.

Thảm sát Thiên An Môn là sự kiện chính quyền đảng cộng sản Trung Quốc huy động hàng tram nghìn quân đội đàn áp cuộc biểu tình của sinh viên, trí thức Trung Quốc năm 1989. Đây còn được gọi là sự kiện Lục tứ.
Ngày 15/4/1989, ông Hồ Diệu Bang, Tổng bí thư đảng cộng sản Trung Quốc qua đời. Vì ông Hồ Diệu Bang có công cải cách, mở cửa Trung Quốc nên được người dân tiếc thương. Khi ông mất, nhiều nhóm người tự phát đến quảng trưởng Thiên An Môn tưởng niệm.
Sau đó, phong trào phát triển thành biểu tình quy mô lớn với hàng triệu người tham gia, yêu cầu chính quyền Trung Quốc giải quyết tham ô, lạm phát, thất nghiệp, tự do ngôn luận… Thủ lĩnh của cuộc biểu tình ở Thiên An Môn là các sinh viên, trí thức trẻ.
Tổng bí thư Trung Quốc khi đó là Triệu Tử Dương đã tìm cách đối thoại với các thủ lĩnh sinh viên nhưng bất thành. Trong khi đó, Đặng Tiểu Bình đứng đầu phe bảo thủ quyết định dùng vũ lực đàn áp.
Cuộc thảm sát Thiên An Môn diễn ra đêm 3, rạng sáng 4/6/1989. Hàng chục nghìn người bị giết chết và bị thương. Sáng ngày 4/6, quảng trường Thiên An Môn sạch bóng người biểu tình. Quân đội Trung Quốc kiểm soát được quảng trường và thủ đô Bắc Kinh.
Sau cuộc thảm sát, Tổng bí thư Triệu Tử Dương bị miễn nhiệm. Bí thư Thượng Hải Giang Trạch Dân là người ủng hộ đàn áp biểu tình đã được bầu làm Tổng bí thư.

Dương Quốc Chính

Please Login to comment
  Subscribe  
Notify of